شاید اولین نکته‌ای که باید به آن توجه کنیم، این باشد که سالمندی دیگر موضوع مربوط به گروه کوچکی از جامعه نیست.
ساختار جمعیتی ایران به سرعت در حال تغییر است، امروز حدود ۹ درصد جمعیت کشور ۶۵ سال و بیشتر سن دارند و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰ نزدیک به ۲۸ درصد جمعیت ایران بالای ۶۰ سال باشند. بنابراین کیفیت زندگی و سلامت روان سالمندان، در آینده نه چندان دور یکی از مهم ترین مسائل سلامت عمومی کشور خواهد بود.
سلامت روان سالمند را نباید فقط به نبود افسردگی یا اضطراب محدود کنیم. سلامت روان در سالمندی یعنی فرد با وجود تغییرات جسمانی و اجتماعی ناشی از افزایش سن، بتواند احساس ارزشمندی، استقلال، ارتباط با دیگران، هدفمندی و رضایت از زندگی را حفظ کند و با فقدان‌ها و تغییرات این دوره به شکلی سازگارانه کنار بیاید. این نگاه با مفهوم سالمندی سالم سازمان جهانی بهداشت هماهنگ است؛ یعنی حفظ توانایی‌هایی که به فرد اجازه می‌دهند در دوران سالمندی همچنان زندگی معنادار و باکیفیتی داشته باشد.
اما چه عواملی سلامت روان سالمندان را تهدید می‌کنند؟
شاید یکی از مهم‌ترین آنها تنهایی و انزوای اجتماعی باشد. بازنشستگی، از دست دادن همسر یا دوستان، دور شدن فرزندان و کاهش ارتباطات اجتماعی می‌تواند احساس تنهایی را تشدید کند. سازمان جهانی بهداشت، تنهایی و انزوای اجتماعی را از عوامل مهم خطر برای مشکلات سلامت روان در سالمندی می‌داند.
عامل مهم دیگر، بیماری‌های مزمن، درد، محدودیت حرکتی و کاهش استقلال است. وقتی سالمند برای فعالیت‌های روزمره وابسته تر می‌شود، ممکن است احساس ناکارآمدی یا سربار بودن پیدا کند. کاهش درآمد پس از بازنشستگی، مشکلات اقتصادی، سوگ و از دست دادن عزیزان، کاهش احساس هدفمندی، تبعیض سنی و همچنین بی‌توجهی یا سوءرفتار با سالمندان نیز می‌توانند سلامت روان آنان را به شدت تحت تأثیر قرار دهند.
اما سالمندی لزوماً مساوی با تنهایی، ناتوانی یا افسردگی نیست. برای ارتقای سلامت روان سالمندان چند اقدام بسیار مهم داریم: حفظ ارتباط با خانواده و دوستان، مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، داشتن نقش و مسئولیت متناسب با توان فرد، فعالیت بدنی منظم، خواب و تغذیه مناسب، یادگیری مهارت‌های جدید، انجام فعالیت‌های مورد علاقه و دسترسی آسان به خدمات پزشکی و روان‌شناختی.
در این میان، فعالیت بدنی اهمیت ویژه‌ای دارد. ورزش متناسب با شرایط سالمند می‌تواند علاوه بر حفظ قدرت، تعادل و استقلال جسمانی، به کاهش علائم اضطراب و افسردگی، بهبود عملکرد شناختی و افزایش تعامل اجتماعی کمک کند.
و شاید مهم‌ترین پیام روز سالمند این باشد که سالمند بیش از آنکه به ترحم نیاز داشته باشد، به احترام، ارتباط، استقلال و احساس مفید بودن نیاز دارد.
افزایش طول عمر یک موفقیت است؛ اما موفقیت بزرگ‌تر این است که سال‌های اضافه‌شده به زندگی، با سلامت، استقلال، ارتباط اجتماعی و آرامش روان همراه باشد.
دکتر وحید کاشانی- رئیس کمیته روان شناسی هیات پزشکی ورزشی استان سمنان